"Βρίσκοντας τη ζωντανή δύναμη της επιθυμίας μέσα από το ίδιο το αδιέξοδο"

*Βρίσκοντας τη ζωντανή δύναμη της επιθυμίας μέσα από το ίδιο το αδιέξοδο

Μαρί-Ελέν Μπρους

«Είμαστε σε πόλεμο με τον ιό». «Πόλεμος», ιδού το σημείο διαρραφής της ομιλίας του Προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας τη Δευτέρα 16 Μαρτίου στις 8 το βράδυ, ακριβώς πριν την απόφαση για καραντίνα. Από την οπτική γωνία της πεφωτισμένης επιστημονικής γνώσης, αυτό συνέβη μάλλον με δεκαπέντε ημέρες καθυστέρηση ως προς το πραγματικό. Έπρεπε όμως να υπολογίσει κανείς και τις δυνατότητες των Γάλλων να υποκειμενικοποιήσουν το εν λόγω πραγματικό. Μια ημέρα πρωτύτερα, στις αγορές, στους δρόμους, στα πάρκα είχαν όλοι επιδοθεί σε κραιπάλες επαφών, σαν να μην είχε αλλάξει τίποτε. Η ρουτίνα των συνηθειών είναι πανίσχυρη και προστατεύει από τις εισβολές του πραγματικού. Μπορούμε να είμαστε ηρωϊκοί δίχως να το γνωρίζουμε.
Ακολουθώντας αυτό το σημείο διαρραφής, το σημαίνον «πόλεμος», έπιασα και ξαναδιάβασα το γραπτό του Λακάν, «Η αγγλική ψυχιατρική και ο πόλεμος». Πόσο μάλλον που η αγγλική λύση [για την επιδημία], έτσι όπως την είχε μόλις παρουσιάσει ο Άγγλος πρωθυπουργός, Alexander Boris de Pfeffel Johnson, ήταν ριζικά διαφορετική από τις λύσεις των υπόλοιπων ευρωπαϊκών κρατών. Δήλωσε υπέρμαχος μιας «συλλογικής ανοσοποίησης» του πληθυσμού, η οποία θα απέτρεπε «να μολυνθεί όλος ο κόσμος σχετικά γρήγορα, κάτι που θα συνέθλιβε το Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS)», όπως το διατύπωσε ο Πάτρικ Βάλανς, επιστημονικός σύμβουλος της κυβέρνησης [1].
Αν προσθέσουμε ότι από την εποχή της Θάτσερ το ίδιο το NHS δεν είναι τόσο καλά στην υγεία του, μπορούμε να χαρακτηρίσουμε την απόφαση αυτή ως δαρβινική και ρεαλιστική, δεδομένης της ανεπάρκειας των διαθέσιμων πόρων. Μπορούμε όμως παράλληλα να την εξετάσουμε ως πειραματική μέθοδο και να την χρησιμοποιήσουμε ως «κρίσιμη εμπειρία», σύμφωνα με τον όρο του Βάκωνα. Η κριτική της εν λόγω έννοιας, εμβληματικής έννοιας του κλασικού εμπειρισμού από τον Βάκωνα έως τον Πόπερ, διατυπώθηκε διεξοδικά από τον Πιερ Ντουέμ, ο οποίος γράφει πως «ο φυσικός επιστήμονας δεν είναι ποτέ σίγουρος ότι εξάντλησε όλες τις δυνητικές προϋποθέσεις, η αλήθεια μιας φυσικής θεωρίας δεν αποφασίζεται με κορώνα ή γράμματα» [2]. Βρισκόμαστε εδώ ενώπιον μιας διαφοράς λόγου [discours], μεταξύ του αγγλικού και του γαλλικού λόγου, του εμπειρισμού έναντι του φορμαλισμού, του δαρβινισμού έναντι της καντιανής οικουμενικότητας.
Το γραπτό του Λακάν «Η αγγλική ψυχιατρική και ο πόλεμος», επιβάλλεται λοιπόν διπλά επειδή αρχίζει με τέσσερις παραγράφους που εκθέτουν τις διαφορές της γαλλικής από την αγγλική στάση κατά τη διάρκεια του Β' Παγκόσμιου Πολέμου: «εξωπραγματική στάση [irréalité]» από τη γαλλική πλευρά, «γενναιοψυχία και ρεαλισμός» από την αγγλική πλευρά. Μετά από τούτη τη σύγκριση, το κείμενο εξετάζει λεπτομερειακά την κλινική εργασία των δύο Άγγλων ψυχαναλυτών, του Μπίον [Bion] και του Ρίκμαν [Rickman]. Ο Λακάν αναφέρεται στην αναγκαιότητα «ολικής κινητοποίησης των δυνάμεων του έθνους» –μια αναγκαιότητα που ισχύει και για τον κορωνοϊό–, καθώς και στις κλινικές λύσεις που επινόησαν ο Μπίον και ο Ρίκμαν ώστε να εντάξουν εκεί διάφορα υποκείμενα που δεν είχαν έφεση για κάτι τέτοιο.
Ο Λακάν εξυμνεί «τη φλόγα της δημιουργίας» που λάμπει στο άρθρο που οι εν λόγω ψυχαναλυτές δημοσίευσαν αργότερα με τίτλο «Intra-Group Tensions in Thetapy. Their Study as the Task of the Group» [3], τίτλο που ο ίδιος μεταφράζει ως «Οι εσωτερικές εντάσεις της ομάδας στο πλαίσιο της θεραπευτικής. Η μελέτη τους προτεινόμενη ως καθήκον της ομάδας» [4]. Ο Λακάν λέει ότι εδώ ξαναβρίσκει «το αποτύπωμα του θαύματος που χαρακτήριζε τα πρώτα φροϊδικά εγχειρήματα: το να βρίσκει κανείς μέσα από το αδιέξοδο μιας κατάστασης τη ζωντανή δύναμη της παρέμβασης» [5].
Τι αναδεικνύει λοιπόν αυτός ο πόλεμος με τον κορωνοϊό; Από την αγγλική πλευρά, λιγοστές αλλαγές, μολονότι βλέποντας πώς εξελίσσονται οι λόγοι των πολιτικών από τότε που εξαγγέλθηκε με πάταγο η «συλλογική ανοσοποίηση», διαπιστώνουμε μια εξασθένιση, ή και μια μεταστροφή των δημόσιων φορέων εξουσίας καθώς έρχονται αντιμέτωπες με τη διαφωνία ενός μέρους της κοινής γνώμης. Και η γαλλική πλευρά;
Από τα τέλη του Φεβρουαρίου, όπου στην Ιταλία πάρθηκαν μέτρα ανάσχεσης της επιδημίας, έχουμε υπερβεί πολλά ενδιάμεσα στάδια απέναντι στην εισβολή αυτού του τμήματος του πραγματικού που είναι ο κορωνοϊός. Αρχικά ανάγοντάς τον στο ήδη γνωστό, πέφτοντας έτσι σε κάτι το κοινότοπο: μια γρίπη. Κατόπιν, σιγά σιγά, διαφοροποιώντας τον από τη γρίπη, δηλαδή ερχόμενοι αντιμέτωποι με το άγνωστο, μένοντας όμως γαντζωμένοι στους τρόπους απόλαυσής μας. Αμηχανία, φόβος, χρόνος για μη κατανόηση, ελλείψει της στιγμής της θέασης. Η στιγμή του συμπεράσματος κατέφθασε με το σημαίνον «πόλεμος», καθώς και με τα περιοριστικά μέτρα που έρχονται και εξαλείφουν τον τρόπο απόλαυσης του καθενός μας. Ιδού λοιπόν που το πραγματικό επιβλήθηκε ως τέτοιο. Επιβλήθηκε εμμέσως μέσα από τα αμυντικά πρωτόκολλα που εφάρμοσε η πολιτική εξουσία.
Είναι συνεπώς σαφές ότι το πραγματικό δεν συνιστά ένα όριο. Στα ομιλ-όντα χρειάζονται απαγορεύσεις ώστε να το χειριστούν. Επειδή το πραγματικό είναι της τάξεως του τυχαίου, δεν επαρκεί ποτέ για να αποτελέσει όριο στα ομιλούντα υποκείμενα. Μπορεί να τα σκοτώσει, αλλά ο θάνατος δεν είναι ένα όριο που βιώνεται. Χρειάζεται ο νόμος. Γιατί; Θα επικαλεστώ το γεγονός ότι ο νόμος, που θεμελιώνεται σε ενεργοποίηση της απαγόρευσης, είναι η προϋπόθεση της επιθυμίας. Η επιθυμία είναι κυριολεκτικά ζωτικής σημασίας για το ομιλ-όν.
Αυτό είναι το μοναδικό εργαλείο που διαθέτουν τα ομιλούντα σώματα για να τα βγάλουν πέρα με το πραγματικό. Χαρακτηρίζω την επιθυμία εργαλείο, επειδή οι τρόποι χρησιμοποίησής της ρυθμίζονται από το σύνθωμα του καθενός μας. Απορρέουν άπειροι τρόποι ώστε κάποιος να τα βγάλει ή να μην τα βγάλει πέρα με αυτό, να λυγίσει δίχως να σπάσει. Εναπόκειται στην επιλογή του καθενός: να αλλάξει τον τρόπο που λειτουργεί, να μεταθέσει, να αναβάλει: όπως έκανε, για παράδειγμα, η Παγκόσμια Εταιρεία Ψυχανάλυσης με το Συνέδριο της, το οποίο θα γινόταν τον Απρίλιο και μετατέθηκε για τον Δεκέμβριο. Ή ακόμη, κάτι πιο ταπεινό, να γράψει ένα κείμενο για τον κορωνοϊό για τον οποίο δεν ξέρουμε τίποτα! Εν ολίγοις, το ζητούμενο είναι η αξιοποίηση της επιθυμίας στον βαθμό που αυτή ενέχει ως εγχειρηματικό τρόπο την απώλεια, αλλά όχι την πλήρη απώλεια, διότι η απώλεια επιφέρει πάντα μια επινόηση και άρα μια πρωτόφαντη γνώση. [6]

Μετάφραση: Ντόρα Περτέση
Επιμέλεια: Βλάσης Σκολίδης

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Vallance P., παράθεμα από το A. Ritchie & P. Galey, « Coronavirus : le Royaume-Uni vise ‘‘l’immunité collective’’, une approche controversée », La Presse, 13 Μαρτίου 2020, διαθέσιμο στο διαδίκτυο.
[2] Duhem P., La Théorie physique. Son objet, sa structure, éditions ENS, Παρίσι 2016, σ. 187.
[3] Bion W. R. & Rickman J., « Intra-Group Tensions in Therapy. Their Study as the Task of the Group », The Lancet, n° 242, 27 Νοεμβρίου 1943, σσ. 678-681.
[4] Lacan J., « La psychiatrie anglaise et la guerre », Autres écrits, Seuil, Παρίσι 2001, σ. 107.
[5] Αυτόθι, σ. 108.
[6] Το παρόν άρθρο της Marie-Hélène Brousse δημοσιεύτηκε στο διαδικτυακό περιοδικό L'Hebdo-blog, 196, στις 22 Μαρτίου 2020. (Σ.τ.επ.)

 

*Το παρόν είναι μετάφραση στα ελληνικά του άρθρου της Μαρί- Ελέν Μπρους "TROUVER DANS L’IMPASSE MÊME LA FORCE VIVE DU DÉSIR".  Διαβάστε το άρθρο εδώ.

TOP